İnsanların çoğu da onu izledi. Ancak tren hareket ettiği zaman, yanlış trene bindik-erini farkettiler.
Nijerya’nın Lagos şehrindeki bir çin lokantasına yemeğe gelen genç bir çift, masada otu-urken ellerindeki çok renkli bir küble uğraşıyor-ardı. Lokanta sahibi masaya geldi, biraz seyretti /e bir iddiada bulundu: onlar yemeklerini bitirene kadar kendisi bu bilmeceyi çözemezse, yemekler için ücret istemeyecekti. Üç saat, iki <işilik bir yemek ve bir çok kadehden sonra okanta sahibi yenilgiyi kabul etti.
Amerika’da liselerarası bir futbol maçı, oyunculardan biri takımla birlikte sahaya çıkmalığı için geç başlamak zorunda kaldı. Gelmeyen jyuncu, soyunma odasında bir küble oynamak-aydt!
Bütün dünyada milyonlarca kişi, şimdiye ka-iar icat edilmiş en delirtici ve en çetin bilmece arafından hipnotize edilmiş bir durumdadır. VB.D.’de, Rubik’in Kübİl ya da Sihirli Küb adı le satılan bu küb, yaklaşık olarak bir tenis to* îu büyüklüğündedir. Her yüz değişik bir renk-edir. ve her yüz, dokuz kareye bölünmüştür. Olağanüstü bir iç-mekanizma, kübün parçalarının liğer parçalardan bağımsız olarak, dikey ve ya-ay dönmesini sağlamaktadır.
Bu kübün A.B.D/deki ederi, yaklaşık 6 do-ardır. İlk durumda her yüz tek bir renktir, yani lynı renkteki her dokuz kare, bir yüzde toplan-
nıstır hit* Etur’ r»o\/irmo îN» Lıt-nıı-*. *»*.»•>
turuncu, beyaz, yeşil ve mavi renklerdeki karı ler karışmakta, kübün yüzleri rengârenk olmaktadır. Amaç, kübü ilk durumuna getirmek, yan| aynı renge sahip her dokuz kareyi bîr yüzde top lamaktır. Basit görünmekle birlikte son derecij karmaşık bir iştir.
Bu kübü, mimar-mühendis, iç tasarımcı Macaristan’ın Budapeşte şehrindeki Uygulam* Sanatlar Akademisi’nde öğretim görevlisi olai Ernö Rubik icat etti. Çiçekten çiçeğe konan bil arı gibi, uzay geometri, mekanik, renk ve şekij gibi bilim dallarının birinden diğerine atlıyan bil zekaya sahip, yüzünde devamlı zeki bir gülüm* seme taşıyan, ufak tefek bir adam.
Rubik, 1974 yılının yaz aylarında, uzay geo*’| metri kanunlarını düşünürken, üç ekseni etrafın»;] da dönebilen, bir nesnenin hayaliyle ilgilenmeye başladı. Kendi sözleri şöyle: “Bu nesneyi aklımda tekrar tekrar çevirdim ve anladım ki, bu bir çeşit bilmece, bir oyundu.”
Şimdi önemli olan, hayalindeki bu teorik yapıyı, somut bir şeye dönüştürmekti. Bu, karmaşık hareketleri basit çevirmeler haline getiren ve gerçek bir kübün yüzlerindeki karelerin dağılımını değiştirebilen bir mekanizma olmalıydı.
Çalışan bir model yapmayı başarınca, bunu birkaç defa çevirdi ve karşısına esas sorun çıktı: bu bilmeceyi çözmek. Nerdeyse sonsuz sayıda renk desenleri ortaya çıkıyordu. Varolan uzaysal ilişkileri anlamak için, haftalarca süren çabalardan ve çevirmelerden sonra, sonunda değişik kısımlarını, başlangıçtaki duruma getirebilmeyi başardı.
Kübün yapımının ayrıntılarını belgeleyerek,
i” Macaristan’da da, üretmek için, yeni
…….tullor arayan girişimciler çoğunlukta değil*
¡ip ı okut Rublk, Politechinka adındaki oyuncak . »»imı■)<mhi bir kooperatifin ilgisini çekmeyi ba-»îu ılı vo devlet oyuncak üreticisi Triârin, bu MıMiıı çoğunluğun ilgisini çekmek için fazla kar-mn«jik ve zor olduğu yolundaki engellemelerini pşnınk üretime geçtiler. Üretilen ilk 5000 küb, mı istan’daki mağazalara 1977 yılının noelin-tjtiM lıoınen önce ulaştırıldı Birkaç gün içinde .satıldı ve hemen 7000 küblük ikinci bir ^Srll üretildi.
Mmıu izleyen günlerde, bir Budapeşte gaze-■InHn, “Rubik’in Kübü Klübü”nün ilk toplantımı lınber veren bir yazı çıktı. Toplantıya 2000 m İn/la kişi katıldı. Hemen herkes bilmeceyi liitiük için ipucu istiyordu.
Küb, Macaristan’da bir salgtn halini aldı ve
> ülkelerde seyahat yapan Macarların ellerin* ilki kiibler de dünyada dikkat çekmeye başladı. İM7» yılında, Tames Varga adındaki bir Macar jHHttuııatik profesörü, Finlandiya’nın Helsinki şeh-(htloki Uluslararası Matematikçiler Kongresine ¡derken, beraberinde birçok küb götürdü. Aynı firede bulunan ve küpleri gördüğü zaman ^yülenen bir Amerika’h, David Singmaster, Fga’yı, kendisine de bir küb vermesi için ikna
I, öğretim görevlisi olduğu Londra’ya döndü-zaman, Varga’ya, Macaristan’da bulunmayan kitap gönderen Singmaster, bütün arkadaşla* in kübe hayran olduğunu ve onların da birer p İstediklerini yazdı. Varga da bunun üzerine İr düzine küb gönderdi. Küblerin hepsi Sing-fim*ttor’în arkadaşları tarafından kapışıldı.
Singmester daha sonraları, kübün yüzlerini fmımılamak için bir takım işaretler geliştirdi ve ItiHıd İlk durumuna getirmek için gerekli yordam-İMrı yazdı. Sonuç, şimdiye kadar 10 bin tane gMtmı ve halen beşinci baskısını yapan, 66 say-fnlı k bir kitapçık oldu. Bu Amerika’h matematik Ü0iDimeni, dünyadaki milyonlarca küpçünün başı h«lı un geldi.
Kübün satışları dünya çapında artmaya de-vttııı ediyor. Şimdiye kadar 4 milyondan fazla HhIm alındı ve satışlar sadece üretim hızı ile iimrlı. Macaristan’da, 500 ün üzerinde işçi çalışımın Politechnika fabrikası, talebi karşılamak İçin <|iinde 24 saat, haftada 7 gün çalışıyor. Bir Aııınrikan firması, Macaristan’daki bir ithalat-İh-rttnııt firması ile ilişkili olarak, A.B.D., Hong K*um ve Karayibler’deki fabrikalarında, ayda 1.5 rnilyon küp üretiyor ve buna rağmen talebi kar-şılııyımııyor.
Kiıbü İlk defa eline alan birinin, yardım gör-liHi.lnn nmı ilk durumuna aetirebilmesi. avlar sü-
Olağanüstü bir iç mekanizma, kübün parçalarının diğer parça-lardan bağımsız olarak, dikey ve yatay dönmesini sağlar.
ren çevirmeler gerektirebilir. Yetenekli matematikçilerin bile ilk duruma gelebilmeleri, iki halta sürebilir. Denebilecek yolların sayısı şaşırtıcı : 43252003274489856000.
Rubik bu kübün öğretici bir niteliği olduğunu iddia etmediği halde, matematikçiler, bunu kısa zamanda keşfettiler. Singmaster’in dediğine göre, küp, cebirin soyut bir dalı olan Grup Teorisi ile ilgili çok ilginç bir takım özellikler gösteriyor. Sekiz köşesindeki grup olayı ise tanecik fiziğindeki quarklarm grup teorisi ile yakından ilgili.
A.B.D.’de, üniversitelerdeki küple ilgili Öğrenciler, yeni küp hareketleri konusunda birbirleri ile ‘bilgi alış-verişinde bulunuyorlar ve kübü ilk durumuna getirmek için geçen zamanları kar şılaştırıyorlar. Ayrıca, kübün üzerine uygulanma sı için, renkli geometrik desenler oluşturuyor lar.
Bu delirtici bilmece ne kadar çabuk çözül«: bilir? 25 yaşındaki bir Fransız spor yazarı, .lo röme Jean-Charles, kübü ilk durumuna, ortalnnVt 32 saniyede getirebiliyor. 16 yaşındaki Irujllb Nicolas Hammond, 40 saniyede yaptığını süylü yor. Diğer ülkelerdeki kübçülerin de iddia ettik leri süreler, bunlara yakın. Kübü üreten Anımı kan firması, en hızlı kübçüyü bulmak için, dünyı çapında bir yarışma düzenlemeyi düşünüyor.
Bu İş nerede bitecek? Belki de David Sinsi master’in sözleri bir uyarı niteliği taşıyor: “Hlı arkadaşıma bir küb vermiştim. Birkaç gün sonru küb yüzünden delirdiğini ve lütfen, 20 tane <Jn ha istediğini söylediler.”
Reader’s Digest’den Çeviren: A. Murat SABUNCl
